Thảo luận về vị thuốc Sài hồ

Sài hồ là một vị thuốc quen thuộc trong Đông y, xuất hiện dày đặc trong các phương thang kinh điển và được ứng dụng rộng rãi trong lâm sàng suốt hàng nghìn năm. Tuy nhiên, “Sài hồ” không chỉ có một loại, và công năng của nó cũng không đơn thuần là sơ can giải uất hay giải biểu lui nhiệt như cách hiểu phổ thông. Ngay chính các chuyên gia cũng còn nhiều tranh cãi xoay quanh các dùng của Sài hồ. Cùng tham khảo ý kiến của Giáo sư Trương Đình Khuất (张廷模)

Về Chủng loại và Dược liệu

Hiện nay có nhiều loại Sài hồ, nhưng theo Dược điển Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, hai loại chính được thu nhận là Sài hồ (Bắc Sài hồ) và Sài hồ lá hẹp (Nam Sài hồ).

Bắc Sài hồ: Chủ yếu dùng phần rễ, sản xuất tại miền Bắc, nên gọi là Bắc Sài hồ.
Nam Sài hồ (Sài hồ lá hẹp): Thường dùng toàn cỏ (cả phần trên mặt đất). Lá của nó giống lá trúc nhỏ nên còn gọi là Trúc diệp Sài hồ.

Tranh luận chuyên môn: Hiện vẫn còn tranh luận về việc dùng rễ hay dùng toàn cỏ có tác dụng giống nhau không. Thực tế, phần trên mặt đất chứa nhiều tinh dầu, trong khi rễ lại chứa nhiều Saponin. Vì vậy, Bắc Sài hồ và Nam Sài hồ nên có sự phân biệt về công năng ứng dụng, điều này cần nghiên cứu thêm. Hiện nay lâm sàng đa số vẫn dùng chung theo các công năng trong giáo trình.

Công năng chính của Sài hồ

Giải biểu thoái nhiệt

Giống như Cát căn, Sài hồ có tác dụng Giải biểu thoái nhiệt.

Đặc điểm: Sài hồ có hiệu quả hạ sốt cực tốt đối với ngoại cảm phát nhiệt (biểu chứng phát nhiệt). Trong lâm sàng hiện đại, nó thường được dùng như một vị thuốc chuyên biệt để hạ sốt khi cảm mạo.
Tính chất: Sài hồ được gọi chung là “Giải biểu thoái nhiệt” vì từ xưa đến nay, khi dùng Sài hồ trị biểu chứng, người ta không phân biệt Hàn hay Nhiệt, đều có thể sử dụng rộng rãi.
Lịch sử vận dụng:
- Thời cổ đại, nhận thức về Phong nhiệt chưa sâu sắc như Phong hàn, nên Sài hồ thường xuất hiện trong các bài thuốc trị Phong hàn như Bại Độc Tán.
- Thời Tống, bài Sài Hồ Tán (Sài hồ và Cam thảo) được dùng cho mọi chứng ngoại cảm phát nhiệt bất kể hàn nhiệt.
- Thời Minh, Trương Cảnh Nhạc trong Cảnh Nhạc Toàn Thư đã tự lập ra 3 bài thuốc: Nhất Sài Hồ Ẩm (Ôn tán – trị phong hàn), Nhị Sài Hồ Ẩm (Lương tán – trị phong nhiệt) và Chính Sài Hồ Ẩm (Bình tán – trị cảm mạo không rõ thiên hướng hàn hay nhiệt).

Điều này cho thấy Sài hồ có thể dùng rộng rãi cho mọi loại cảm mạo. Hiện nay, “Dịch tiêm Sài hồ” cũng được dùng phổ biến để hạ sốt cho trẻ em mà không quá khắt khe về phân thể chứng bệnh.

Hòa giải Thiếu dương (Hòa giải Biểu Lý)

Dưới góc độ Biện chứng lục kinh của Thương Hàn Luận, Sài hồ giỏi về “ngoại thấu bán biểu bán lý”, tức là tà khí ở kinh Thiếu dương.

Trương Trọng Cảnh dùng Sài hồ phối ngũ với Hoàng cầm (trong bài Tiểu Sài Hồ Thang) để trị chứng “Hàn nhiệt vãng lai”.
Lưu ý: Công năng “Hòa giải Thiếu dương” là tác dụng tổng hợp của bài thuốc (phối ngũ Sài hồ + Hoàng cầm), chứ không phải công năng đơn độc của vị Sài hồ. Một số tài liệu ghi Sài hồ có công năng “Hòa giải thoái nhiệt” là chưa hoàn toàn chính xác về mặt học thuật.

Sơ can giải uất

Đây là công năng điều trị tình trạng Can khí uất kết. Can chủ sơ tiết, giúp khí cơ toàn thân thông suốt. Nếu chức năng này thất thường, khí cơ sẽ ứ trệ (Can khí bất thư), gây ra đau chướng hông sườn, uất ức, phiền táo hoặc trầm cảm. Trong phụ khoa, Can uất dẫn đến kinh nguyệt không đều, thống kinh. Sài hồ là vị thuốc cực kỳ quan trọng trong các bài thuốc sơ can, tiêu biểu là bài Tiêu Dao Tán. So với Bạc hà (cũng có tác dụng sơ can nhưng chỉ đóng vai trò hỗ trợ), Sài hồ đóng vai trò chủ chốt, mạnh mẽ hơn.

Thăng dương cử hãm

Giống như Cát căn, Sài hồ có thể Thăng dương, cụ thể là thăng cử tỳ khí (thanh dương chi khí của tỳ vị).

Ứng dụng: Dùng cho chứng Trung khí hạ hãm (Tỳ khí không thăng mà sụp xuống) gây ra cảm giác sa giáng ở bụng dưới, sa tạng phủ (sa dạ dày, sa tử cung, thoát giang).
Phối ngũ: Sài hồ thường phối hợp với các thuốc bổ khí như Hoàng kỳ, Nhân sâm (như trong bài Bổ Trung Ích Khí Thang của Lý Đông Viên). Bản thân Sài hồ không có tác dụng bổ, nó chỉ đóng vai trò “thăng cử” phần khí vốn đã có nhờ các thuốc bổ kia.
So sánh với Cát căn: Cát căn thiên về trị tiêu chảy (tiết tả) do tỳ hư, còn Sài hồ thiên về trị sa tạng phủ. Có người cho rằng Sài hồ không tốt cho người đang tiêu chảy vì tính “thôi trần tự tân” (đẩy cái cũ ra, sinh cái mới) của nó có thể làm tiêu chảy nặng hơn.

Cách dùng và Liều lượng (Rất quan trọng)

Liều lượng và cách bào chế của Sài hồ thay đổi tùy theo mục đích sử dụng:

Giải biểu thoái nhiệt: Dùng Sài hồ sống (sinh dụng). Liều lượng thường lớn (từ 10g trở lên).
Sơ can giải uất: Thường dùng Sài hồ sao giấm (thố chích) để dẫn thuốc vào kinh Can và tăng tác dụng chỉ thống (giảm đau). Liều lượng thường trung bình (3 – 6g).
Thăng dương cử hãm: Thường dùng Sài hồ sao rượu (tửu chích) để tăng tính thăng đề. Liều lượng dùng thường rất nhỏ. Lý Đông Viên trong bài Bổ Trung Ích Khí nguyên bản chỉ dùng khoảng 1g (2-3 phân). Hiện nay dùng khoảng 3-6g là phù hợp.

Sài hồ là vị thuốc “đa năng” nhưng cần sự tinh tế trong việc chọn liều. Dùng liều cao để cắt sốt, dùng liều thấp để thăng đề dương khí. Đây là điểm mấu chốt mà các thầy thuốc Đông y cần nắm vững.