Viêm màng não là tổn thương viêm lớp màng mỏng bao bọc não và tủy sống. Viêm màng não có thể do các loại nhiễm trùng khác nhau gây ra, nhưng cũng có thể là do những nguyên nhân khác.

Nguyên nhân gây viêm màng não là gì?

Viêm màng não có thể phát triển do phản ứng với một số nguyên nhân. Nó có thể do tổn thương cơ thể, ung thư, một số vấn đề y tế nhất định, một số loại thuốc, hoặc các hình thức nhiễm trùng khác.

Mức độ nghiêm trọng của căn bệnh và phương thức điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân nhiễm trùng. 

• Viêm màng não không nhiễm trùng có thể gây ra bởi các bệnh ung thư, chấn thương đầu, phẫu thuật não và các vấn đề y tế khác. Một số loại thuốc nhất định cũng có thể gây viêm màng não.
• Viêm màng não siêu vi là loại bệnh viêm màng não phổ biến nhất gây ra do nhiễm trùng. Hầu hết người bệnh khỏe hơn khi được điều trị hỗ trợ. Trẻ sơ sinh dưới 1 tháng tuổi và người có hệ miễn dịch suy giảm dễ mắc bệnh nghiêm trọng hơn.
• Viêm màng não do vi khuẩn có thể rất nghiêm trọng. Nó có thể gây ra những vấn đề sức khỏe lâu dài như gây điếc tai hoặc rối loạn học tập. Viêm màng não do vi khuẩn thường gây ra bởi:
  • Haemophilus influenzae (Hib)
  • Phế cầu khuẩn (cầu phổi) 
  • Liên cầu khuẩn Nhóm B
  • Listeria monocytogenes hoặc
  • Neisseria meningitidis (khuẩn cầu màng não)

Hiện có các vắc xin để phòng ngừa Hib, phế cầu phổi và khuẩn cầu màng não. 

• Viêm màng não do nấm rất hiếm gặp. Thường bệnh này là do nhiễm nấm qua đường máu đến tủy sống. Mặc dù bất kỳ ai cũng có thể mắc viêm màng não do nấm, nhưng những người có hệ miễn dịch suy giảm như nhiễm HIV hoặc ung thư, thì có khả năng mắc bệnh cao hơn. Nguyên nhân phổ biến nhất với viêm màng não do nấm đối với những người có hệ miễn dịch suy giảm là nấm Cryptococcus.

Những triệu chứng của viêm màng não là gì?

Những triệu chứng của bệnh có thể xuất hiện đột ngột.

• Sốt. Những trẻ em bị viêm màng não thường bị sốt, nhưng cũng có những ngoại lệ
• Nhức đầu kéo dài
• Cứng cổ hoặc đau cổ
• Nôn vọt, ói mửa
• Phát ban…
• Những thay đổi về hành vi như bị lẫn lộn, ngái ngủ và khó thức giấc cũng có thể là những triệu chứng quan trọng.
• Một số trẻ sơ sinh có thể không có những triệu chứng giống như người lớn. Trong một số trường hợp, trẻ sơ sinh có thể chỉ có những dấu hiệu như cáu kỉnh hoặc mệt mỏi và chán ăn.

Bất kỳ ai có những triệu chứng như trên nên đi khám ngay.

Viêm màng não có điều trị được không?

Câu trả lời là Được

Hầu hết các bệnh nhân viêm màng não đều có thể được điều trị khỏi. Việc điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân nhiễm trùng. Với một số loại viêm màng não, chỉ cần những biện pháp điều trị hỗ trợ cho các triệu chứng. Các loại thuốc như kháng sinh hoặc chống nấm có thể cần thiết với những loại viêm màng não nghiêm trọng hơn. 

Viêm màng não do nhiễm khuẩn lây lan như thế nào?

Nó tùy thuộc vào loại vi khuẩn cụ thể gây bệnh. Viêm màng não gây ra do khuẩn cầu màng não có thể lây truyền thông qua nước miếng của người nhiễm bệnh. Những người có tiếp xúc gần gũi với người bệnh có thể cần điều trị kháng sinh phòng ngừa.

Viêm màng não có thể phòng ngừa như thế nào?

• Có các loại vắc xin có thể phòng ngừa bệnh viêm màng não gây ra bởi khuẩn cầu phổi, khuẩn cầu màng não và Hib.
• Trong trường hợp viêm màng não do khuẩn cầu màng não, thì những người có tiếp xúc gần gũi với người bệnh có thể cần điều trị kháng sinh phòng ngừa.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà bông và nước. Rửa tay có thể giúp ngăn chặn lây lan viêm màng não và những bệnh nhiễm trùng khác.
• Không dùng chung đồ ăn, đồ uống, hoặc dụng cụ ăn uống với người khác cũng giúp ngăn chặn lây lan vi trùng.

Tài liệu tiếng việt của Ủy ban Y tế công cộng Boston (Boston Public Health)

Bài viết Viêm màng não và những điều cần biết đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Vạn Quốc Dược Vương.

Nguyên nhân gây bệnh viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) bình thường có thể sống ký sinh ở niêm mạc đường hô hấp trên của người bình thường (trên 20%) và không gây bệnh, gọi là người lành mang vi khuẩn.

Khi gặp điều kiện thuận lợi (sức đề kháng giảm) vi khuẩn sẽ gây bệnh, vì vậy, vi khuẩn não mô cầu được gọi là một trong những vi khuẩn gây bệnh cơ hội.

Viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu là một bệnh lây nhiễm và có khả năng thành dịch (nhiều người mắc bệnh trong cùng một thời gian và ở cùng một địa phương). Bệnh rất nguy hiểm vì tỷ lệ tử vong cao (5-10%) nếu không phát hiện, điều trị sớm và nếu khỏi bệnh, có thể để lại di chứng nặng nề về thần kinh (liệt, ngớ ngẩn).

Vi khuẩn não mô cầu có hình hạt cà phê, không bắt màu gram (gram âm), gây bệnh bằng nội độc tố (vi khuẩn chết sinh ra nội độc tố).

Não mô cầu có nhiều týp huyết thanh khác nhau, týp huyết thanh gây bệnh thường gặp là A, B, C, Y, W135. Nguồn bệnh duy nhất là bệnh nhân hoặc người lành mang vi khuẩn không triệu chứng.

Đường lây truyền bệnh viêm não não mô cầu

Vi khuẩn não mô cầu thường khu trú ở vùng họng, mũi hơn là xâm lấn gây bệnh. Ở thời điểm chưa xảy ra dịch, tỷ lệ người mang trùng khoảng 10% và có thể lên đến 30% ở những nơi sống chật chội. Người là nguồn bệnh duy nhất, bao gồm người bệnh, người lành mang trùng.

Bệnh viêm não mô cầu lây truyền chủ yếu theo đường hô hấp thông qua chất tiết đường hô hấp, các giọt nước bọt nhỏ li ti bắn ra khi người bệnh nói chuyện, ho, hắt xì hơi, hôn và cũng có thể lây qua dụng cụ, quần áo, đồ dùng sinh hoạt bị nhiễm vi khuẩn não mô cầu. Thời gian ủ bệnh trung bình 4 ngày, nhưng có thể dao động từ 2 – 10 ngày. Có từ 10% đến 20% dân số chung của thế giới mang vi khuẩn  Nesseria meningitidis trong cổ họng vào bất kỳ thời điểm trong cuộc đời. Tỉ lệ lan truyền bệnh có thể cao hơn vào các dịp dịch bệnh, khí hậu khắc nghiệt hoặc ăn uống, vệ sinh, phòng bệnh kém.

Nhận biết bệnh viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu

Bệnh viêm màng não do não mô cầu rất đa dạng, từ viêm họng, mũi đến nhiễm khuẩn huyết, viêm não. Thời kỳ ủ bệnh (nung bệnh) từ 1-10 ngày.

• Đối với thể bệnh viêm mũi, họng
  • Thường có sốt cao từ 38-39°C. Sốt chỉ kéo dài từ 1-5 ngày
  • Rát họng nhiều. Chảy mũi nước trong hoặc có kèm theo mủ. . Các tổ chức ở họng, mũi sung huyết, viêm (amiđan, màn hầu, tổ chức họng, cuốn mũi…). 
  • Đau đầu
  • Bệnh lành tính sẽ qua khỏi nếu phát hiện sớm và điều trị kịp thời. Tuy vậy, cũng có khoảng từ 30-50% trường hợp viêm họng, mũi kết hợp với nhiễm khuẩn huyết (nhiễm trùng máu) hoặc viêm màng não mủ.
• Đối với nhiễm khuẩn huyết
  • Bệnh thường xảy ra đột ngột,
  • Sốt cao khoảng 40-41°C. Sốt cao liên tục hoặc dao động, kèm theo rét run
  • Đau mỏi các cơ, khớp khắp toàn thân.
• Đối với viêm màng não mủ
  • Sau sốt cao đột ngột và đau đầu nhiều, xuất hiện các dấu hiệu của hội chứng màng não sớm, điển hình như nhức đầu dữ dội, nôn vọt, táo bón.
  • Người bệnh nằm tư thế “cò súng” (thường gặp ở trẻ em do tăng trương lực cơ gấp để làm cho giảm đau).
  • Dấu hiệu đặc trưng nhất là ban xuất huyết “hình sao” do hoại tử nội mạch dưới da. Ban xuất hiện sớm khoảng từ 5-15 giờ hoặc muộn hơn. Ban có thể xuất hiện toàn thân và thường ở các đầu ngón chân, tay, vành tai, cánh mũi. Kích thước của mỗi ban không đồng đều từ 1-2mm, có thể to hơn, bờ nham nhở không tròn, có xu hướng lan rộng ra và chập lại với nhau. Đặc biệt các nốt ban to và ở trung tâm có nốt đen, sau đó tạo thành nốt phỏng rồi hóa thành mủ. Các ban không cùng lứa tuổi (có nghĩa là mọc không cùng đợt mà có nốt là dát sẩn nhưng có nốt đã hoại tử).
  • Ngoài ra, gan, lách to ra nhanh.
  • Huyết áp giảm dần và có thể tụt trong trường hợp sốc nhiễm khuẩn.
  • Nếu bị phù nề não, thường có vật vã, mạch chậm, huyết áp tăng vọt, rối loạn hô hấp và hôn mê.
  • Bệnh nhân có thể tử vong do suy hô hấp vào những giờ đầu (trong vòng 48 giờ), hiếm hơn là vào 2-3 ngày sau.

Đê phát hiện bệnh các bác sỹ có thể làm các xét nghiệm

• Xét nghiệm máu ngoại vi (công thức máu) sẽ thấy bạch cầu tăng cao, tốc độ máu lắng tăng.
• Có thể cấy máu để tìm vi khuẩn khi chưa sử dụng kháng sinh.
• Chọc dịch não tủy để xét nghiệm sẽ thấy tăng áp lực, nước não tủy đục, protein tăng cao, trong khi đó glucose và NaCl lại giảm, tế bào bạch cầu tăng cao (chủ yếu là bạch cầu đa nhân trung tính).
• Nếu xét nghiệm vi sinh nước não tủy sẽ thấy hình thể vi khuẩn là song cầu khuẩn, xếp đôi, không bắt màu Gram (Gram âm), đứng trong hoặc ngoài tế bào bạch cầu.

Điều trị viêm màng não não mô cầu thế nào?

Khi thấy trẻ viêm họng, sốt cao, nôn vọt hoặc có nổi ban ở da dạng hình sao hoặc màu đen, cần nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được khám và điều trị sớm.

Điều trị là dùng kháng sinh theo phác đồ của Bộ Y tế, khi có kết quả của kháng sinh đồ, có thể điều chỉnh để bệnh nhanh khỏi.

Ngoài ra, cần điều trị triệu chứng và nâng cao thể trạng. Người nhà không nên tự chẩn đoán và tự mua thuốc điều trị khi không có chuyên môn về y học, bởi vì, làm như vậy, bệnh không những không khỏi mà có thể làm nặng thêm và nguy hiểm cho người bệnh.

Phòng bệnh viêm màng não não mô cầu có dễ?

• Nơi đang có bệnh viêm màng não mủ, cần cách ly người bệnh, mọi người cần đeo khẩu trang (kể cả người bệnh và người lành).
• Môi trường sống ở nơi có người bệnh viêm màng não mủ cần được phun thuốc diệt vi khuẩn.
• Các dụng cụ, đồ dùng sinh hoạt của người bệnh cần vệ sinh, tẩy uế thật sạch như ngâm vào nước đang đun sôi hoặc ngâm vào dung dịch cloramin B…
• Để không mắc bệnh viêm màng não mủ, tốt nhất là tiêm vắc-xin phòng bệnh. Những ai chưa có kháng thể chống lại vi khuẩn não mô cầu đều có thể tiêm vắc-xin. Cần đến trung tâm y học dự phòng để liên hệ, nghe tư vấn và tiến hành tiêm.
• Hàng ngày cần vệ sinh họng, miệng sạch sẽ bằng cách đánh răng sau khi ăn, trước và sau khi ngủ dậy.
• Người tiếp xúc có triệu chứng (sốt, nhức đầu, cổ cứng; kèm theo ói mửa, sợ ánh sáng, phát ban và thay đổi trạng thái tâm thần kinh như ngủ gật, mê sảng, kích động): nhập viện để chẩn đoán và điều trị ngay.
• Tăng cường vệ sinh cá nhân và thường xuyên rửa tay bằng nước và xà phòng, tránh tiếp xúc gần với người bệnh, khử khuẩn môi trường bằng chloramin B hoặc javel.
• Thực hiện tốt vệ sinh nơi ở: thông thoáng nơi ở, nơi làm việc.
• Khi phát hiện người nghi ngờ mắc bệnh viêm màng não do não mô cầu cần thông báo cho các cơ sở y tế ở địa phương để được điều tra giám sát và xử lý kịp thời.

PGS.TS.BS. Bùi Khắc Hậu

Nguyên Trưởng khoa Nội tổng hợp – Bệnh viện Đại học y Hà Nội

Bài viết Viêm màng não mủ do vi khuẩn não mô cầu đã xuất hiện đầu tiên vào ngày Vạn Quốc Dược Vương.